Monday, December 31, 2012

एक झूट - एक सच

उसने माँ को फोन किया 
और कहाँ 
मेरी ट्रेनिंग ख़तम हो गयी हैं 
आजसे मैं पर्मनंट हो गयी हूँ 

माँ ने शक्कर रखी भगवान के सामने 
और दो आसूं बहाए 
बेटी के बाबा के फोटो के सामने 

उन्होंने आठ महीने पहेले 
खुदख़ुशी की थी खेत में दवाई पी कर 

और आज,
बेटी अपने एजंट से रेट का आधा हिस्सा 
पाने की ख़ुशी और ग़म 
शराब पी कर मना रही थी 

Friday, December 14, 2012

वादा

धीमी स्ट्रीट लाईट की रौशनी सूंघी थी मैंने

थोड़ी मिठास थोड़ी कड़वाहट
मेहसूस की थी उस पीले रंग की 


तुम्हारी गेहेरी काली आखों में
एक सुनहरी चमक झलकी थी 


जब फिर मिलने का वादा किया था

Sunday, November 11, 2012

'हम न होते तो तुम्हारा क्या होता?'

कुछ यादें गुनगुनाती हैं अपने आप से ही
बाल्कनी से देखती हैं बाहर
तकती हैं धीमी रौशनी में चमकने वाले पत्ते की ओर

 
कुछ यादें चुपचाप सी रहेती हैं
देखती हैं गेहेरे कुएमे उठने वाले तरंगों की ओर 


कुछ यादें जीतोड़ कोशिश करती हैं 
झरोंकोंसे उतरने वाले धूप के टुकड़ों को पकडनेकी
लेकिन वह अक्सर अपना ठिकाना बदलते रहेते हैं 


कुछ यादें बैठी होती हैं नदी किनारे
ठंडे पड़े पत्थर के घाट पर
कलकलाकर बेहेने वाले पानीं में पैर डुबोंकर


कुछ यादें सुंगति हैं कप से निकालनें वाले
अदरक के स्वाद की भांप को
चाय की चुस्कियां लेती हैं छत के सीड़ियों पर खड़े होकर 


आज ये यादें पूछ रही हैं मुझसे
'हम न होते तो तुम्हारा क्या होता?'

 

Thursday, September 27, 2012

सिर्फ तुम्हे पता हैं

हवा ने आलाप लिया था 
मैंने उसमे तान मिलायी 
पत्तों ने सरसराके ताल जमाया 
मैं लफ्ज़ ढूंड रहा हूं

सिर्फ तुम्हे पता हैं, वो कहाँ गुम हो गए हैं...

Sunday, September 23, 2012

राह चलते


राह चलते कितनी सारी फ्रेम्स होती हैं 
जैसे बुलाती हो लेने को तसवीरें 

बारिश से फिसलन बने फुटपाथ पर
ज़ंग चढ़े बेंच पे बैठे
एक बच्चा अपने पापा का फोन देखता हैं 
उसके चेहेरे से लगता हैं जैसे 'स्नेक' खेल रहा हो 

कहीं एक चाची अपनी तेज़ स्कूटी से हवा काटती हैं 
उनके सामने रखे थैली से झांकती हैं हरी सब्जियां 
और पिलियन सीट पे उलटा बैठा होता है एक शैतान बच्चा 
पुरे रास्तें को अपनी मैण्डक जैसी आखों में समाए हुए 

मेन रोड के किसी गली में 
अपनी बाइक लगाके एक लड़का 
बातें करता हैं एक स्कार्फ से मूह ढके लड़की के साथ 
लड़का टालता हैं लड़की की आखों में झांकना 
यूँहीं आने जाने वाली गाड़िया देखता हैं 

पीले अमरुद से आधी भरी एक टोकरी सायकल के कॅरिअर को बांधे, एक फलवाला नुक्कड़ पर खड़ा दिखता हैं 
दोपहर का खाना खाकर जैसे एक सिगरेट जलानें की सोच रहा हो 

वैसे एक एक करके तस्वीरें निकाली हैं मैंने इनकी 
लेकीन जो रौनक लाती हैं ये फ्रेम्स रास्तों को 
काश कोई कॅमेरा उसे कॅप्चर कर सकता

Monday, September 3, 2012

चश्मा



चश्मा उतारा तो सब 
धुन्दला दिखने लगता हैं 
रास्तें, चेहेरें और रोशनियाँ भी
पता हैं के नज़र धुन्दलाई हैं
मगर ये भी पता हैं 
के मेरी अपनी हैं 

आज कल चश्मों से 
छुटकारा पानेकी सर्जरी 
बहुत सस्ती हो चुकी हैं  

Friday, August 3, 2012

ओस


वो फूल और पत्ते, ओस में भीगे
वो नीम के टेहेनी पे पंछी हैं जागे

मैं छूता हूँ बुन्दोको हथेली पे लेने
लमहा वो छलके यादों में खोने 








Sunday, July 29, 2012

बीज

एक निली ऊंचाई 
और एक निली गहराई 
इन्हें देखते खड़ा हूँ मैं

एक बीज 
गिली  मिट्टी में पिरोए हुए 

उगने को बेताब 
एक हरियाली भितर समेटें हूए 

उस लाल-पीले सूरज के 
और पास जाने की 
आस लगाए हुए

खड़ा हूँ मैं 
गिली मिटटी में एक बीज पिरोए हुए

Wednesday, June 20, 2012

लायब्ररी

दादाजी और दादी के कमरे में दिवार में बनी, कांच के दरवाजे वाली लायब्ररी हैं
ब्राउन कवर डाले हुए किताबों से झाकतें हैं कांट, राधाकृष्णन, रसेल, और तुकाराम भी
हर बार घर आता हूँ तो इस खजाने से कुछ न कुछ ले ही जाता हूँ


दादी अब कभी-कभी कहती हैं सब किताबें ले जाओ एक ही बार
बहोत धुल हो रही हैं
वैसे दादी की भी ढेर सारी किताबें हैं लायब्ररी इस में
फिर भी


बहुत सी किताबों में अंडरलाइन किया हुआ हैं
वह लाइनें पढ़ता हूँ तो लगता हैं, मेरे ही साथ बैठके पढ़ रहे हो दादाजी


मैं चौथी में था तो मॅथ्स पढ़ाते थे
घर की पिछली शेड में बिठाकर
आज लगता हैं इन बड़े लेखकों समझाने के लिए होते तो क्या मजा आता


जैसे नए किताबों को खुशबुएँ होती हैं
पुराने किताबों को भी आती हैं, धुल झटकने के बाद

Saturday, May 19, 2012

शहर की हवा...



पता नहीं क्यूँ आजकल ये पेडोंके पत्ते 
मुझे हरे नहीं लगते 
न देते हैं ठंडक मेरी आखों को
न सुकून मेरे मन  को 

पता नहीं क्यूँ आजकल ये शाम की ठंडी हवा 
आवाज़ नहीं देती मुझे 
ना लाती हैं खुशबू 
पडौस के पारिजात की 

पता नहीं क्यूँ आजकल ये रास्ते  
कुछ ज्यादाही ख़ाली लगने लगे हैं मुझे 
बसें, गाड़ियां और मोटरें ही दिखती भागती हुई 
इंसानों को जैसे घेर लिया हो रफ्तारों ने 

वह रंग, वह खुशबूएं, वह इन्सान, उनके रंग, उनकी खुशबूएं 
जैसे बहा ले गयी ये शहर की हवा...

Sunday, April 25, 2010

शाळा माझी, तिची

(एक कथा)


काही दिवसांपूर्वी facebook वर
एका शाळेतल्या मैत्रिणीला add केलं
एकाच तुकडीत होतो आम्ही.
१०-११ वर्षाची gap मोठी असते तशी
पुरेशीही, अपुरीही, माणूस बदलायला


कॉफी प्यायला भेटू म्हणाली
मी म्हणालो जेवायलाच भेटू
जास्त वेळ बोलता येईल, म्हणून
शाळेत बरंच काही बोलायचं असायचं
शाळेतली आणि आताची gender logics वेगळी होती.


एका हॉटेलच्या roadside space मध्ये बसलो होतो
म्हणाली, इथे फार धूळ आहे, आत जाऊ
'शाळेत असताना मैदानात मातीत बसून डबे खाल्ले होते.'
मी आठवण करून दिली. नुसता उच्छ्वास टाकून 'हो' म्हणाली
शाळेचा विषय काढला की काहीच बोलायची नाही


निघतांना विचारलं, 'काय झालंय? शाळेबद्दल बोलणं का टाळत होतीस?'
म्हणाली, 'तुझी शाळा आणि माझी शाळा वेगळी होती.'
माझी शाळा तुझ्या शाळेइतकी रम्य वगैरे नव्हती,
आठवण काढण्यासारखी तर मुळीच नव्हती, त्रास होतो आठवल्यावर'


गाडीला किक मारली, काठोकाठ डबडबलेल्या डोळ्यातून हसली, निघून गेली.

Thursday, February 18, 2010

प्रसन्न

माझे एक सिनिअर कलीग,
म्हणत होते घर रंगवायला काढलं आहे.
कैक वर्षात भिंतींना रंगाचा हात लागला नव्हता.




सध्या सगळा संसार आमचा एकाच खोलीत असतो
कधी बेडरूम मध्ये फ्रीज तर कधी बाल्कनीत स्वयंपाक असतो
घरात असतांना सारखा नाकात रंगाचा वास जात असतो


हो, पण आता प्रसन्न वाटतं आहे सगळं, refreshing ही


रेहेमीच प्रसन्न असणारे आज आणखीनच खुललेले दिसले.
म्हणाले 'चल, चहा पिऊन येऊ.'
रंग लावताना येणाऱ्या अडचणी सांगून खळखळून हसत होते.


मनात आलं, अशीच लोकं हवीत आजूबाजूला
प्रत्येक क्षण समरसून जगणारी.

Thursday, January 21, 2010

दिसणं

माणसाचे कपडे देखील उद्धट वाटू शकतात असं मला वाटतं. कपड्यातून आपण बोलत असतो. शांत, समंजस, रागीट, प्रेमळ असे कपड्यांचे प्रकार आपण पाडू शकतो.
सौम्य रंगाच्या कॉटनच्या साड्या घालणाऱ्या स्त्रिया प्रेमळ असतात असा माझा समज आहे. घरात वावरताना माझ्या आई किंवा आजीचे कपडे तसेच असल्याने माझा मेंदू कदाचित असं ट्रेन झाला असेल.
FabIndia मध्ये मिळतात तसे कपडे वापरणाऱ्या मुली मला उगाच चळवळीत भाग घेणाऱ्या नवयुवती किंवा पत्रकार (धडाडीच्या) किंवा क्रिएटीव रायटर वाटतात. असं का वाटतं याचा विचार केल्यावर लक्षात येतं की याला लॉजिक काहीच नाही.
नुकतंच एका जाहिरातीत ऐकलं, की बहुत करून आपण नुसतं डोळ्यांनीच पाहतो. मेंदूने पाहताच नाही. माझाही खुपदा असंच होतं. नुसतं दिसण्यावरून, निटनेटकेपणावरून, कपड्यावरून, मी  माणसं  जज करतो आणि मजबूत फसतो.
गेल्या काही दिवसात माझे सगळे असले 'बालिश' समज बदलत आहेत. मुळात लोक त्यांचे कपडे, बोलणं, वागणं, असणं या सगळ्याहून खूप वेगळी असतात.


'आयुष्य हा एक रंगमंच आहे' का काय म्हणतात ते साफ खोटं नाही.

Monday, January 11, 2010

खंबीर

'काळजी नको करू. ठीक होईल सगळं.'
ती त्याला फोनवर समजावत होती.
एका हाताने कॉम्प्युटर वर
कामाचा ढिगारा उरकत होती.


कर्ता पुरुष होता तो
पण ही 'सावरती' स्त्री होती
हृदयाच्या कोपऱ्यातून घाबरली तरी
मेंदूच्या वळकट्यातून खंबीर होती.

Saturday, October 24, 2009

पवनी

काही दिवसांपूर्वी भंडाऱ्याला गेलो होतो. तिथून जवळ एक पवनी म्हणून एक गाव आहे, वैनगंगेच्या काठावर. तिथे जातांना धानाची शेतं लागतात. चिनोर नावाच्या तांदळाचा वास भरून घायला छाती लहान पडते.



पवनीला अनेक मंदिरं आहेत. त्यापैकी एक वैनगंगेचं. जीवनदायी नदीची रोज पूजा होते तिथे. अनेक घरांना लागून लहान लहान देवळं. नदीचं विशाल पात्र सूर्यास्तानंतर बघण्यासारखं असतं.


Wednesday, September 30, 2009

पिकली पानं नाही, पिकली फळं


वृद्ध माणसांना पिकलं पान म्हणतात. मला वाटत की, आपण त्यांना पिकलं फळ का नाही म्हणत?

आपल्या पाठीशी कुणाचे तरी आशीर्वाद आहेत, ही भावना जितकी आत्मविश्वास देणारी आहे तितकीच आपल्या आशीर्वादाची कुणालातरी कदर आहे ही भावना सुखावणारी आहे. आई जेव्हा आजीला विचारते, 'हे करंजीचं सारण झालं की, अजून थोडं होऊ देऊ? तेंव्हा उत्तर देतांना आजीच्या चेहरा व त्यावरचं समाधान बघण्यासारखं व अवर्णनीय असतं.
आपल्या अनुभवांची शिदोरी पुढच्या पिढीला उपयोगी पड़ते आहे ही भावना खरच समाधानी देणारी असणार आहे…

मागच्या आणि पुढच्या पिढीतली मतांतरे, घर्षण अटल आहे. पण दोन गोष्टी एकमेकांना धरून राहण्यासाठी फ्रिक्शन आवश्यक असते तसं…


Saturday, September 12, 2009

एक न काढलेला फोटो

आज सकाळी फिरून परत येत होतो. पाषाण जवळ असणाऱ्या सोमेश्वरवाडी नावाच्या भागाला जो रस्ता पाषाणला जोडतो तिथे खूप सारं नवं बांधकाम सुरु आहे. एका अर्धवट बांधून झालेल्या टोलेजंग इमारतीसमोर एक सिमेंट मिक्सरच्या चाकावर एक लहान मळक्या कपड्याचं पोरगं बसलं होतं.

परफेक्ट फ्रेम होती फोटोसाठी. माझ्याकडे माझ्या नवीन फोन मधला कॅमेरा होतं. 3.2 मेगापिक्सेल. मी लगेच कॅमेरा बाहेर काढला. बरोबर त्या मुलाच्या समोर उभा राहिलो, असा की मागे सगळ्या मोठ्या इमारती दिसतील. 'भांडवलावाद्याच्या एक्सप्लॉयटेटिव' कृत्यांना हायलाईट करावं म्हटलं. फोटोग्राफीचे नियम लक्षात घेऊन फ्रेम लावण्याचा प्रयत्न केला. कॅमेरात बघत होतो तेव्हड्यात तिथे एक बाई येऊन उभी राहिली. त्या मुलाची आई असावी बहुतेक. तिच्या खांद्यावर अजून एक लहान मूल होतं. ती माझ्याकडे रागाने पाहात होती. नंतर लक्षात आला की ती गरोदर आहे. पोटात अजून एक बाळ.

माझ्या अंगावरून सर्रकन काटा आला. आपण काय करतो आहेत लक्षात आलं. नवीन कॅमेरा, पेपरमधली नोकरी करत असल्यामुळे आलेला माज क्षणात उतरला. जोसेफ पिंटो सरांचे तास, राजेंद्र महामुनी सरांचे फोटोजर्नालिझम तास आठवले. एक मैत्रिणीने 'पत्रकारितेतली मूल्यं फक्त वर्गापुरतीच असतात का?' असा विचारलेला प्रश्न आठवला. त्या गरिबीला ग्लोरिफाय करून मी माझी संवेदनेची गरिबी त्या फोटोतून लोकांना दाखवत फिरणार होतो.

आणखी एक 'फ्रेम' आता बदलावी लागणार होती...

Sunday, August 23, 2009

मला भेटलेली भक्ती


आज गणेश चतुर्थी आणि त्यात रविवार. पण आम्हाला ऑफ़िसला सुट्टी नाही. म्हटलं सणवार आहे, जरा बरे कपडे घालून बाहेर पडूया. घरातून बाहेर पडतांना विचार केला जातांना एखाद्या गणपतीच्या देऊळात जावं.
मी राहातो त्या बिल्डिंगमधून बाहेर पडलं की समोर एक सुंदर, पाचूसारखी हिरवी टेकडी आहे आणि थोडं पुढे गेलं की अत्यंत देखणा पाषाण तलाव. या दोघांच्या मधे एक छान शंकराचं मंदिर आहे. तिथे एक काळ्या दगडातली गणपतीची मूर्ती आहे. तिथेच नमस्कार करून पुढे जायचं ठरवलं.
जिना उतरतांना उदबत्त्यांचा, फुलांचा आणि नैवेद्याचा एकत्रित वास येत होता. सुगंध आतल्या आरासाचं दृष्य डोळ्यांपुढे उभं करत होता. मी आता मंदिरातला गणपती पाहायला उत्सुक झालो होतो.
मंदिरात फारशी गर्दी नव्हतीच. गणपती तिथला मेन देव नसल्यामुळे असेल. एक जोडपं आणि त्यांची छोटी मुलगी असे तिघेच तिथे होते. मंदिराच्य आवारात शिरल्यावर चपला काढायला एक स्टॅंड आणि पाय धुवायला नळ आहे.
तिघही छान तयार होऊन आले होते. त्या छोट्या मुलीच्या हातात एक दूर्वांची जुडी आणि एक फुलांची माळ होती. तिघांनिही नळावर पाय धुतले. मुलीने पाय धुतल्यावर तिच्या बाबांनी तिला उचलून खान्द्यावर घेतलं. आत मी त्यांच्या मागेमागेच गेलो. मुलीने आपले इवलेसे हात वर करून घंटा वाजवली. शंकराच्या गाभाऱ्याच्या दारावर गणपतीची मूर्ती बसवलेली आहे. त्या मूर्तीला तिने हार घातला. दूर्वा वाहिल्या. वडीलांच्या खांद्यावर बसूनच तिने नमस्कारही केला.
मनात आलं आपल्यातले बरेच लोक जसं काहीतरी देवाकडे मागतात तसं तिने काहीच मागीतलं नसणार. तिच्यासारखी भक्ती करता यायला हवी. निखळ. निर्व्याज.
गणपतीपुढे त्यांनी ठेवलेले छोटे छोटे मोदक तिने तिथल्या लोकांना द्यायला सुरुवात केली. माझ्याजवळ आल्यावर मी तिला विचारलं
’तुझं नाव काय?’
ती कॉन्फ़िडंट्ली म्हणाली
’भक्ती.’
देवाच्या खऱ्या भक्ताचं दर्शन व्हायलाही नशिब लागतं म्हणतात.

Wednesday, August 19, 2009

वीकएंड कॉफी

तलाव कंटाळला स्तब्धतेला
वाटलं त्याला वाहात सुटावं
नदी बोअर झाली वाहतेपणाला
तिला वाटलं स्तब्ध राहावं

दोघं भेटले वीकएंडला, कॉफी प्यायला.
नदी म्हणाली
'जाम पकले रे वडवड करून'
तलाव बोलला
'सॉलिड कंटाळलो रुटीनला
जावं कुठं तरी निघून'

नंतर दोघांनी भरपूर गप्पा मारल्या
नदी बोलत होती
काठावरल्या लोकांबद्दल, त्यांच्या कष्टांबद्दल
उड्या मारणाऱ्या नागड्या पोरांबद्दल
स्वच्छ व्हायला येणाऱ्या गाई-गुरांबद्दल

कॉफीमुळे तजेला आलेला तलावही बोलला
मासे पकडणाऱ्या कोळ्यांबद्दल
डोंगराच्या सावलीबद्दल
बोटींग करणाऱ्या हसऱ्या जोडप्यांबद्दल

ठरलं, असंच वीकएंडला भेटायचं
TTMM बिल देऊन दोघं निघाले
नदी, तिच्या लोकांकडे, उड्या मारणाऱ्या पोरांकडे
तलाव, त्याच्या कोळ्यांकडे, डोंगराच्या सावलीकडे

Saturday, July 25, 2009

जॉब प्रोफाइल्स

काल बसमधून घरी परत येत होतो. खडकीला बस थांबली. लोक पायऱ्यांचा धडधड आवाज करत उतरले. समोरच्या दारातून एक विशीतला मुलगा चढला. ड्रायवरने त्याला भरपूर शिव्या दिल्या. कपड्यावरून अत्यंत गरीब दिसत असल्यामुळे नियम तोडल्याचा परिणाम त्याला भोगावा लागला. दुसरीकडे कुठेच जागा नसल्यामुळे तो माझ्या समोरच्या सीटवर येऊन बसला. त्या सीटवर एक मुलगी बसली होती. त्या मुलाच्या अंगाच्या येणाऱ्या वासामुळे तिने तोंड वाकडं केलं. मी पण.
त्या मुलाचे कपडे, डोळे, अंगाचा वास या सगळ्यातून त्याचा त्याने दिवसभर केलेले कष्ट आणि त्याचा थकवा जाणवत होता. कुठल्यातरी बांधकामाच्या साईटवर कामाला असावा. त्याने घातलेनी जुनी जीन्स खऱ्या अर्थाने स्टोनवॉश झाली होती. बस सुरु झाल्यावर खिडकीतून येणाऱ्या वाऱ्यामुळे त्याला लगेच झोप लागली. ड्रायवरने ब्रेक दाबला की तो दोन सेकंदासाठी जागा व्हायचा आणि पुन्हा डुलक्या घ्यायला लागायचा.
मी अंदाजे त्याच्याच वयाचा. मी पण कामावरूनच परत येत होतो. आमच्या फक्त 'जॉब प्रोफाइल्स' वेगळ्या होत्या.
काही दिवसांपूर्वी वाचलेला श्रमजीवी आणि बुद्धीजीवी या दोन प्रकारच्या माणसांमधला फरक आठवला. तो विचार किती बोगस होता असं वाटलं. शरीराचे वेगवेगळे अवयव उपजीविकेसाठी वापरल्यावरून आपण माणसांचे वर्गीकरण करणे याच्यात BMR (बेसिक मध्ये राडा) आहे.
काही वर्षापूर्वीचा माझा आणि माझ्या भावामाधला संवाद आठवला. आम्ही त्याच्याकडे जेवायला गेलो होतो. जेवण झाल्यावर आम्ही बाहेर आलो. त्यांच्या घरासमोर चालू असलेल्या बांधकामावरचे मजूर जेवत होते. भाकरी, कोरडं वरण असा बेत होता. सोबत ठेचा.
मी विचारलं 'हे लोक इतकंच जेवतात?'
माझा भाऊ म्हणाला 'अरे त्या लोकांना फक्त इतकंच जेवलं तर चालतं. त्यांना बुद्धी चालावावीच लागत नाही. फक्त हातआणि पाय. 'आपली' कामं बुद्धीची असतात. म्हणून आपल्याला भाज्या, कोशिंबिरी यातून vitamins, minerals ची गरज असते.'
श्रमजीवी माणसाने वापरलेली बुद्धी, बुद्धीजीवी माणसाने वापरलेल्या बुद्धीपेक्षा किती युनिट्सने कमी असते?
त्याच्या अंगाचा वासामुळे तिरस्काराने नाक बंद केल्याची मला लाज वाटायला लागली.